METAPHYSICA

U susret knjizi Berlinski zid između nemačke Evrope i Srbije


Jedna od evidentnih anomalija u publicistici Srbije je izražena nesrazmera između obilja i intenziteta raznovrsnih kontakata sa Saveznom Republikom Nemačkom (SRN) i relativne oskudice publicističkih radova o toj zemlji, pogotovo sa izraženijom analiitčkom dimenzijom. Ova knjiga je svojevrsni izraz želje da se to stanje donekle promeni i osvetli novija istorija i geopolitika Nemačke i njen značajan uticaj na prošlu i sadašnju geopolitičku poziciju Srbije.

Berlinski zid, sagrađen 1961. bio je i ostao simbol „Hladnog rata“, podela na Zapad i Istok, dva sveta u Evropi, ali i šire. Sa padom Berlinskog zida 9.11.1989.,  došlo je do tektonskih geopolitičkih poremećaja u Evropi – ujedinjenja dve Nemačke, raspuštanja  Varšavskog pakta, raspada SSSR – a, građanskog rata na prostorima bivše SFRJ… Zbog toga se termin „Berlinski zid“ u ovom kontekstu koristi kao simbol (nemačke) prepreke Srbiji na putu u EU.  

Termin „nemačka Evropa“ se koristi iz razloga što je EU, kao deo Evrope, koja se često identifikuje sa „celom“ Evropom, već postala u dobroj meri nemački „veliki prostor“ (Grossraum) koji prevazilazi stari (pan)germanski koncept „Srednje Evrope“ (Mitteleuropa). Termin „nemačka Evropa“ aktuelizovao je poznati nemački filozof Ulrih Bek u svom eseju iz 2012. Nemačka Evropa, pozivajući se na reči Tomasa Mana iz 1953., s tim što Bek termin „nemačka Evropa“ koristi u značenju odgovornosti Nemačke za sudbinu „evropskog projekta“ (EU, ali pre svega evrozone) koji je u krizi. Nova nemačka moć u Evropi ne bazira se, kao u ranija vremena, na sili da bi nametnula svoju volju drugim državama (mada je u slučaju Kosova 1999. i ta opcija bila prisutna). Njena sadašnja moć se zasniva prevashodno na ekonomiji, kao i uticaju preko institucija i mehanizama EU.

Šta ostaje zemljama jugoistočne Evrope (zapadnog Balkana) koje nisu u EU? Ostaje im, za sada, obećanje o pojačanom angažovanju EU u ovom regionu i svetla „evropska perspektiva“, kako se to često kaže od strane čelnika EU i državnih zvaničnika zemalja koje su njene članice, bez nagoveštaja nekog konkretnijeg datuma prijema, čemu se posebno protivi Nemačka (kao što je to bilo na Samitu EU – zapadni Balkan u oktobru 2021.). Kada je iz ovog područja 2013. izuzeta Hrvatska, koja, zajedno sa već ranije (2007) primljenom Rumunijom i Bugarskom, uz staru članicu, Grčku, formira „branu“ uticaju Rusije i Turske, kao da je pozicija EU „zaokružena“. Zemlje zapadnog Balkana se upućuju na razne forme regionalnog povezivanja (CEFTA, Berlin plus, „Otvoreni Balkan“…) kao „predpristupne“ faze (stepenice) za EU, čime se još više drže na distanci, a u nastojanju da se stvori privid da se EU bavi regionom, uz mnogo obećanja i relativno malo para.

Skromno mišljenje pisca ovih redova je da Srbija u dogledno vreme neće ući u EU, naravno, ako EU bude do tada postojala, a neće, izvesno, postojati u ovom obliku, jer je to stanje na dugi rok neodrživo. Ovim se postavlja pitanje da li će tada EU, ili ono što od nje bude nastalo (ostalo),  posle svih „zatvorenih poglavlja“ u pregovorima (ili će vremenom biti još raznih zahteva i uslova, mada se neće zvati poglavlja, nego promena „metodologije“ pristupanja – „klasteri“ i sl. ), biti toliko privlačna za Srbiju? Međutim, donosioci odluka u Srbiji, izgleda, poslednjih dvadesetak godina smatraju da EU (članstvo) nudi rešenje za sve probleme. „Evropa (EU) nema alternativu“ je (politički) stav koji nikada nije ozbiljno testiran na volji naroda (referendumu), ovo pogotovo kada se može naslutiti koja će se cena morati platiti. Do tada, kako primećuje austrijski publicista Hanes Hofbauer, Srbija živi u jednoj vrsti „čekaonice (za EU), u lebdećem, maglovitom stanju“, koje može potrajati.

                                                                       2

Centralna teza (naziv hipoteza“ bi sa aspekta uskog tumačenja naučne metodologije možda bio preambiciozn) ovog dela je da Nemačka putem institucija i mehanizama EU (a po potrebi i NATO – a) sada sprovodi svoju staru politiku prodora na (jugo)istok“ (Drang nach dem Südosten), ali prilagođenu savremenim uslovima i konkretnoj situaciji i to u funkciji stvaranja dopunskog privrednog prostora“ (od zapadnog Balkana) i to bez formalnog prijema u Rajh“ (EU). Inače, opšta programska krilatica „Drang nach Osten“, koja se obično prevodi i kao „težnja ka Istoku“ i kao „prodor na Istok“, označava namere, pre svega, Nemačke – ali, takođe, i (nekadašnje) Austrougarske – da se širi na istok sprovođenjem aneksija, stvaranjem sistema podređenih država i uspostavljanjem interesnih sfera. Ova krilatica je u obe tadašnje srednjoevropske carevine dobila istaknutu ulogu osamdesetih godina 19. veka.

Ključni momenat u davanju zamaha ovoj geopolitičkoj koncepciji Nemačke, nakon perioda ujedinjenja (1989 – 1990), je raspada SFRJ 1991. u kome je Nemačka odigrala presudnu ulogu, ishitrenim jednostranim priznavanjem Hrvatske i Slovenije (19.12.1991.), kada tako nešto nije bilo još dogovoreno u  EZ/EU, niti pokrenuto od strane SAD. U slučaju Kosova (KiM) Nemačka je bila mnogo opreznija, delujući u sklopu EU i NATO –a, ali istrajna i uvek u prvim redovima, da se kriza na Kosovu internacionalizuje i primene radikalna rešenja.

Pojam revizionizma istoričari upotrebljavaju u različitim značenjima. Tako se govori o revizionizmu kojim se unapređuje poznavanje prošlosti i njeno tumačenje, ali i o revizionizmu kojim se predstava o prošlosti prerađuje i ponovo interpeetira iz nenaučnih razloga. Istorijski revizionizam se javlja kao akademski, publicistički, politički, pravni, literarni, medijski revizionizam, itd. Akademski  istorijski revizionizam u domenu naučne i publicističke istoriografije predstavlja ideološku interpetaciju naučnog znanja o prošlosti. Ovaj akademski revizionizma je posebno prisutan poslednjih decenija.

U nemačkoj istoriografiji (kao i u još nekima) već više decenija se preispituje uloga Nemačke u izbijanju Prvog svetskog rata, sa ciljem da se ospore odredbe Versajskog ugovora o krivici Nemačke za rat, odnosno da se odgovornost za izbijanje rata 1914. „ravnomernije“ prebaci na pojedine sile Antante (pre svega na carsku Rusiju, a zatim i na Francusku). Pri tome, kako primećuje nemački istoričar Oliver Janc u svom delu 14. Veliki rat, u poslednje vreme istorijska istraživanja su se pod uticajem sukoba novijeg datuma na Balkanu, u većoj meri usmerila na ovaj region i ulogu Srbije.

U svemu tome poslednjih godina posebno mesto zauzima knjiga Mesečari, kako je Evropa ušla u rat 1914 (2012), Kristofera Klarka. Za sve one koji ne poznaju dobro materiju glavni zaključak posle prvog čitanja Mesečara bio bi da je Srbija, ohrabrena od Rusije, nasrnula na dve miroljubive monarhije – Austrougarsku i Nemačku. Pri tome, Klark više od drugih insistira na dodatnoj odgovornosti Srbije kao jednog od trajnih izvora nestabilnosti u jugoistočnoj i centralnoj Evropi (praveći čak paralele između „srpskog terorizma“ iz 1914. i današnje Al – Kaide). Donekle sličan model, ali na „instant“ način, za stanje pred raspad SFRJ primenjuje Roberta Kaplana u svom delu Balkanski duhovi: putovanje kroz istoriju (prvi put objavljeno 1993.).

U suštini, logika koju zastupaju nemački revizionisti“ je jednostavna: ako Nemačka nije (jedina) kriva za Prvi svetski rat, onda je Versajski mirovni ugovor bio nepravedan i želja Nemačke da ispravi njegove posledica je (relativno) opravdana – a to je bio Drugi svetski rat! Ovo bi moglo da se tretira kao druga teza. S tim u vezi, u ovom delu se kroz citiranje brojnih izvora osporava navedena teza i dokumentuje presudna uloga Nemačke u izbijanju Prvog svetskog rata i time „krivica“ za rat. Samim tim težnja da se ispravi „napravda“ naneta Versajskim mirovnim ugovorom, kroz Drugi svetski rat, nema nikakvo opravdanje, pošto nema novih istorijskih izvora koji bi ukazivali na to .  

                                                                        3 

Nemačka geopolitička teorija, pretočena u konkretnu politiku,  često se navodi kao jedan od bitnih uzroka  nastanka i jačanje militarizma pre Prvog svetskog rata i nacizma u Nemačkoj između dva rata, a bliske veze pojedinih istaknutih teoretičara ove škole sa vodećim ličnostima režima samo su doprinosile potvrdi ovog viđenja. Veliki uticaj na nemačku geopolitiku izvršile su: general i  najpoznatiji vojni teoretičar svog vremena Karl fon Klauzevic; Fridrih Racel „otac“ političke geografije i tvorac teorije „životnog prostora“; teoretičar i političar Fridrih Nauman, autor dela  Srednja Evropa (Mitteleuropa) u kome je ponudio viziju Srednje Evrope kao geoekonomske celine (neke vrste superdržave), okupljene oko Nemačke; general i profesor Karl Haushofer koji je uveo predmet „geopolitika“ u univerzitetsku nastavu, tvorac koncepta „panregiona“ i orjentacije Nemačke u širenju svog „životnog prostora“ na Istok; kao i neki drugi, koji su svi izvršili veliki uticaj na nacističke geopolitičke ciljeve i takve projekte kao što je „Generalni plan za istok“ („Generalplan Ost“).

Autor ovog dela smatra za potrebno da istakne da ono nije još jedno iz reda „teorija zavere“ protiv Srbije (u kojoj je glavni zaverenik Nemačka), koje su, kako tvrdi Jovan Bajford (Teorija zavere: Srbija protiv ‘novog svetskog poretka’, 2006), svojstvene „srbijanskoj zavereničkoj kulturi“. Ovo, pre svega, iz razloga što se izneti stavovi baziraju na velikom broju činjenica i nemačkoj politici u dugom vremenskom periodu koja se manifestovala na više konkretnih načina. Međutim, termin „teorija zavere“ je veoma moćan retorički konstrukt koji se koristi da bi se poništila bilo kakva racionalna misao. Imajući navedeno u vidu, na čitaocu je da sam prosudi da li se ovde radi samo o još jednom prilogu u korpusu „teorija zavere“ protiv Srbije, ili o ozbiljnom pokušaju da se na temelju istorije i geopolitike Nemačke i njenih odnosa sa Srbijom, objasne sadašnje pozicije Nemačke i Srbije.   

U delu je učinjen pokušaj da se sažme gotovo dvesta godina izuzetno dinamične i kompleksne istorije i geopolitike Nemačke (završavajući prikaz sa krajem 2021.godine i simboličkim odlaskom, posle 16 godina, sa mesta kancelara, Angele Merkel), a zatim i u mnogo kraćem obimu njenih odnosa sa Srbijom. Generalno, svako delo, a pogotovu ono sa istorijskom i političkom dimenzijom je „slika“ svog autora i vremena u kome je nastalo. Mnoge teme su obrađene sa pozicije „male države“ (ili „malog naroda“) i u tom pogledu se stavovi donekle razlikuje od onih iznetih u knjigama koje su pisali autori koji pripadaju „velikim državama“ (ili „velikim narodima“), jer su i perspektive posmatranja različite, što utiče na stavova.